|
Od tih sela, četiri su čisto Srpska i to: Otišić kao najveće selo na južnoj strani Vrličke doline i na zapadnoj strani reke Cetine, koja se pruža 15 km ispod planine Svilaje. Koljane sa manastirom Dragovićem - to selo obuhvata reku sa obe strane i prostire se ispod masiva Dinarskih planina. Na severu od Vrlike nalazi se srpsko selo Civljane. Poznato je da dalmatinski Hrvati govore (ikavskim) narečjem, pa i Srbi izmešani sa Hrvatima, više reči izgovaraju (ikavski) tako je nazvato Civljane, ali kako ja ne govorim ikavski, za mene to selo znači Cjevljane i u ovom članku ću ga tako zvati. Ovome selu pripadaju još dva zaseoka, kao Čitluk i Kotlaša. Četvrto srpsko selo je Cetina na samom izvoru i oko izvora reke pod istim imenom.
Na sredini sela nalaze se razvaline stare crkve Sv. Spasa koju je pre šest vekova podigao bosanski kralj Tvrtko, tamošnjim Srbima da mu čuvaju granicu njegove države. Ta crkva je ozidana 1390. godine, samo godinu dana posle Kosovske bitke. Znači, Tvrtko je osetio opasnost najezde Turaka sa istoka, ali i sa zapada od Mađara, pa je svoje granice prema zapadu kroz te crkve utvrđivao protiv Mađara koji su tada vladali Hrvatskom i osvajali tuđe zemlje da bi imali Jadransko more. Po dolasku Turaka u ove krajeve crkva je bila spaljena, ali kameni zidovi nisu mogli izgoreti. Tako se taj Srpski narod kroz duge vekove ropstva, sakupljao svake godine na Spasov dan u te zidine, tu cu se molili, plakali i pjevali, nadali se boljim danima i čekali slobodu, da li će nekad doći, i tako je vreme teklo vekovima sve do naših dana, kada je pre Drugog Svetskog rata negde 1937. ili ‘38 godine sazidan velelepni hram Sv. Spasa na samom izvoru reke Cetine. Tako je i selo Cetina dibilo svoju parohiju.
Oko 15 km nizvodno sa istočne strane reke, u jednom živopisnom kanjonu, izvire manja reka Dragović koja teče niz kanjon oko jedan kilometar i sa svojim lepim vodopadom uliva se u Cetinu. Iznad samog vrela, a pod visokom stenom, zaklonjen od sunca i oka, sazidali su Srbi 1394. godine manastir Dragović na istoimenoj reci. Taj manastir je kroz duge vekove doživljavao svoju gorku sudbinu od najezde Turaka. Turci su ga palili i rušili. Srbi su ga obnavljali i tu se čeličili za borbe i bolje dane. Tek polovinom prošlog veka, kada više nije bilo opasnosti od Turaka, Srbi su izneli taj stari manastir iz skrivenog kanjona na najlepše vidno mesto na pitomoj uzvišici gde se sastaju dve reke, oko kojih se ređaju manastirske bašte, voćnjaci, vinogradi, polja i livade, a na brdima manastirska šuma.
Tu je tada sagrađena velelepna nova manastirska crkva sa zvonikom visokim 28m. Pored crkve, malo pozadi, impozantna lepa trospratna zgrada, manastirski konak. Dalje među voćkama i baštama podignute su mnoge zgrade za narod koji je tu živeo i obrađivao manastirska imanja, mline, polja, livade, koje su opet bile zakićene sa velikim stadom ovaca i krdom volova, krava i konja.
Na zapad, preko reke, za pola kilometra pored manastirskih livada, prolazi glavni put Knin-Vrlika-Sinj-Split. Putnici i turisti koji su prolazili tim putem, zaustavljali bi se kod bistrih vrela da se osveže i odmore i uživajući posmatrali tu prirodnu lepotu. Ne znam da li je iko sačuvao pravu sliku toga manastira, jer on je na žalost potopljen od komunista. U Dragoviću, od kako postoji, bila je parohija za selo Koljane i Laktac i druge manje naseobine Srba u selima Sinjske opštine. Dragović je bio branič i ponos Srba cetinske krajine.
Zapadno od reke i manastira, za jedno sat hoda, u Otišiću pod Svilajom nalazi se crkva i parohija posvećena Sv. Arhanđelu Mihailu. Ova crkva, pored Dragovića, imala je svoj istorijski značaj u odbrani Srpstva i Pravoslavlja. Kada je pre tristo godina Stojan Janković oslobodio Dalmaciju od Turaka i Venecija uzela te zemlje pod svoju vlast, tada su Hrvati rimokatolici, podstreknuti od Vatikana, a privilegisani od Mlečana, biskupi i fratri nasrnuli da silom pokatoliče taj srpski narod koji je tek oslobodio svojom krvlju te krajeve od Turaka. Srbi pravoslavci odupirali su se toj sili i, pošto su Mlečanima još bili potrebni da brane te granice od Turaka, zato su Mlečani ponekad zaustavljali to nasilje.
Posle pada Napoleonove imperije, Dalmaciju je okupirala Austrougarska vojska pred kojim su bili panduri Hrvati. Tada nastaju najteži dani za pravoslavne Srbe u Dalmaciji. Hrvatski biskupi i fratri, podstrekivani i pripremani od Vatikana, nagovarani od Venecije, a štićeni i plaćeni od Habsburške monarhije krenuli su kao gladni vukovi među Srbe da ih pokatoliče ili, ako neće da budu katolici, da ih pounijate. Ovde neću govoriti o celoj Dalmaciji već samo o onome što se ticalo Vrličke krajine. To katoličenje, počevši od Splita odnosno Klisa i splitskog zagorja, preko Sinja, pa uzvodno oko reke Cetine, sva sela su pokatoličena i kada je došlo do Otišića tu je stalo. Tu su naišli na tvrdu barijeru, istočno manastir Dragović, a zapadno crkvu Sv. Arhanđela.
Kako su mogla ova dva nejaka sela da se suprostave toj sili Rima i Beča? Evo kako: pričali su mi stari ljudi, Turci su bili u Bosni i njihove bande su često prelazile preko planina u Cetinska sela radi pljačke i drugih zločina, i to je oteralo mnoge Srbe u hajduke radi osvete i pljačke turske imovine, leti su hajdukovali po Bosni, koji su ugrožavali čak i Travnik gde je bilo sedište Bosanskog vezira. Zimi su se vraćali u Dalmaciju i zimovali po planinskim selima. Ovi hajduci su isto tako branili i svoju veru od nasrtaja biskupa (prozelita) i fratara, tako da oni nisu smeli zalaziti u ta planinska sela, i tako je narod ostao u veri svojih otaca, prkoseći svim pretnjama Hrvata da će ih pokatoličiti.
Hrvati se nisu tu zaustavili, već su navalili sa druge strane, sa unijaćenjem u Drniškom kraju i odatle prešli u Vrliku, gde su sa državnim novcem sazidali unijatske crkve u Kričkama i Baljkama i Vrlici. Tada nastaje unijaćenje i katoličenje oko Vrlike i čim se neko pokatoliči on automatski postaje „Hrvat” tako da još sada imamo u nekim selima izmešane Srbe i Hrvate sa istim prezimenom u jednom su selu Srbi a u drugom Hrvati ili obratno.
Pravoslavna crkva i parohija Sv. Nikole u Vrlici, posle Dragovića to je najstarija parohija u tom delu oko Vrlike, a njoj pripadaju svepravoslavno selo Cjevljanje i izmešana sela kao Podosoje i Kosore. Izrazito hrvatsko, ustaško selo Maovice i tu se nalazi oko 10% Srba kao i manje grupe u Vrlici, Kukru i Garjaku svi pripadaju Vrličkoj parohiji. Selo Cetina ima svoju parohiju kako je napred rečeno.
Hrvati su u Vrličkoj krajini imali dve parohije i to jedna u Vrlici a druga u Kievu. Hrvati, kao sluge Rima i Beča, večito su napadali i ometali Srbima da se razvijaju u slobodi, i bili su progonjeni i zapostavljeni pod Austriskom okupacijom za više od sto godina. Srbu su mogli da trpe sve nevolje i zulume koje su im nanosili, ali kad im neko napadne na veru i crkvu, to je značilo pravi rat. Hrvatski magalomani ubiše se dokazujući kako su to (hrvatske „historijske” zemlje), a Srbi su novajlije došljaci, tuđini, koji su zauzeli te hrvatske krajeve. Da li je to tako? Istorijski spomenici drugačije govore i svedoče, kao što smo rekli: Crkva Sv. Spasa u Cetini svedoči da su tamo živeli Srbi pre šest vekova, a to isto potvrđuje i manastir Dragović, jer da nije bilo Srba u tim krajevima ne bi bilo ni crkava ni manastira.
Sada, da vidimo šta imaju Hrvati u Vrličkoj dolini - nigde se ne zna nikakav spomenik da li su i kada tamo živeli Hrvati. Ako imaju neki znak ili spomenik to je novijag datuma, posle oslobođenja kojeg nisu izveli Hrvati već Srbi: Stojan Janković sa svojim (morlacima) Srbima.
Sredinom devetnestog veka Austrija je uvidela da su joj Srbi potrebni da brane granice prema Turskoj, a u isto vreme Mađarska se pobunila protiv Austrije. Srbi iz Vojne krajine bili su za Austriju i izvojevali su pobedu nad Mađarima, kada je Srbima priznata Vojvodina, i od tada prestaje nasilno katoličenje i unijaćenje. Srpski narod je živeo tada patrijahalnim životom, žene su rađale više djece, bilo je porodica koje su imale po pet ili šest sinova, tako se narod naglo množio i napunio svaki kutak obradive zemlje. Tada dođe Prvi Svetski rat koji se katastofalno završi po Austriju i njene pastorke Hrvate. Srbi su bili zadovoljni oslobođenjem i ujedinjenjem, brzo su zaboravili sve šta su pretrpeli od Hrvata, i hteli su da žive kao braća u svojoj zajedničkoj i slobodnoj državi. Hrvati to nisu mogli progutati, da dojučerašnje njihove sluge postadoše gospodari, večito su gunđali i ispoljavali svoje nezadovoljstvo prema Srbima i Srbiji, a kada su ubili Kralja Aleksandra ponovo su digli glave da sruše zajedničku državu. To su oni najviše ispoljavali kroz neke Mačekove izbore 1935. i 1938. (To nisu bile izborske agitacije, već najžešće antidržavne klike), tako da se nije moglo proći kroz hrvatska sela od njihove sile i uvreda. Srbi su bili nezadovoljni sa ovakim postupkom Hrvata, ali su se tešili što je vlada u srpskom Beogradu, pa valjda Beograd zna šta radi i sve će to jednom da se izgladi. U to vreme nastaje haos u Evropi: Hitler i Musolini uzbuniše ceo svet i pođoše u osvajanje tuđih zemalja (ishod toga rata je poznat), ali Hrvati tek tada digoše glave i krenuše na izdaju Jugoslavije, koju napadoše neprijatelji spolja i neprijatelji unutra i tako se vojska Jugoslavije raspala bez borbe za 12 dana.
|
